Góra

 

Historia Góry

 

Pierwsza wzmianka o wsi Góra pojawiła się już w 1155 r. w bulli papieża Hadriana IV, która opisywała posiadłości biskupstwa wrocławskiego. Nazwa miejscowości wzięła się stąd, że wówczas leżała na terenie lekko wzniesionym.    

         W drugiej połowie XIII wieku w niedalekiej odległości od wsi zaczęła się tworzyć osada typu miejskiego. Lokacji Góry na prawie niemieckim dokonał książę Henryk III głogowski. Ponieważ dokument lokacyjny zaginął, przypuszcza się, że nastąpiło to w 1288 lub 1289 r. Wówczas wieś Górę poczęto nazywać Starą Górą. Rozwój miasta postępował bardzo szybko, gdyż w ciągu niewielu lat wykupiono od księcia szereg przywilejów: prawo targowe, handel solą i mennicę (poświadczona już w 1300 r.); bito tu kwartniki i halerze. W 1304 r. istniała rada miejska z burmistrzem i rajcami.  W 1310 książę Henryk wydał w Głogowie dokument precyzujący terytorium okręgu miejskiego, które miały w Górze swój targ i sąd.

         W 1319 r. Góra przeszła we władanie linii ścinawskiej Piastów śląskich, pod koniec XIV w. - Piastów cieszyńskich, a w 1506 r. - ręce czeskie.

         W drugiej połowie XV stulecia nawiedziły Górę dwa wielkie pożary. Pierwszy całkowicie spopielił miasto. Drugi ponownie zniszczył świeżo odbudowane budynki, w tym kościół św. Katarzyny. Prawdopodobnie po drugim pożarze mieszczanie przystąpili do budowy gotyckiego ratusza. Jego wieża zachowała się jako dzwonnica wzniesionego później w tym miejscu zboru ewangelickiego. Ten ślad ratusza zniknął bezpowrotnie w 1966 r., kiedy to zbór rozebrano do fundamentów, a w jego miejsce powstał skwer.

         O zamożności Góry stanowiło sukiennictwo. Nabrało także dużego znaczenia młynarstwo wiatrakowe. Podstawowym czynnikiem warunkującym pomyślny rozwój gospodarczy było dogodne położenie geograficzne - tuż przy granicy z Polską - co pozwalało na bardzo korzystną wymianę handlową. W drugiej połowie XVI i w początkach XVII w. miasto przeżyło największy w swych dziejach rozkwit. O czym świadczy m.in. to, że z lat 1618-1621 pochodzą trzy zachowane druki muzyczne, pochodzące z miejscowej drukarni. Wydane zostały w kilku w osobnych księgach głosowych. Ich autorem był muzyk miejski Paweł Schäffer.

         Przed wojną trzydziestoletnią Góra liczyła 5000 mieszkańców i posiadała 699 domów. Stawiało to ją w rzędzie śląskich miast średniej wielkości. Wojna trzydziestoletnia przerwała ten rozwój. Obrządek luterański znalazł tu wielu wyznawców, toteż przymusowa rekatolicyzacja spowodowała, że z Góry i jej okolic wywędrowało 4000 protestantów, którzy się osiedlili się w granicach państwa polskiego.

         Na przełomie XVII i XVIII w. dzięki staraniom proboszcza Aleksego Abara wzdłuż alei prowadzącej z miasta do kościoła Bożego Ciała (wówczas Zielona Droga; obecnie ul. Zielona) zbudowano 10 kaplic ze scenami Męki Pańskiej. A na początku XVIII w. powstają „Święte Schody”. Dobudowano je w formie kaplicy do kościoła Bożego Ciała od północy. Wzorowane na rzymskich znajdujących się w kaplicy papieskiej.

         Schody górowskie liczyły 28 stopni i były przeznaczone do chodzenia na kolanach, na co wskazują nisko umieszczone poręcze przy bocznych ścianach. Schody prowadziły do kaplicy Bożego Grobu. Był on w Górze interpretowany jako grób św. Aleksa, patrona fundatora „Świętych schodów”, co wyróżnia Kalwarię górowską. Prawdopodobnie był to pomysł proboszcza Abara. Był on synem górowskiego sukiennika, studiował w Pradze, przez kilka lat był kanonikiem na Węgrzech.

         W wyniku wojny w latach 1740-1742 Góra wraz z innymi miastami śląskimi przeszła pod panowanie pruskie. W czasie wojny siedmioletniej doznało największej w swej historii klęski żywiołowej. W 1759 r. wojska rosyjskie podpaliło miasto. Dopiero po 25 latach odbudowa dobiegła końca. Zabudowano nawet puste place, które pozostały po wojnie trzydziestoletniej.

         Na przełomie XVIII i XIX stulecia położenie gospodarcze Góry zaczęło się zmieniać. Zmalała rola sukienników. Wpływ na to miał z jednej strony rozwój przemysłu tekstylnego, z drugiej - protekcjonizm władz rosyjskich. Główną rolę zaczęło odgrywać młynarstwo i handel artykułami żywnościowymi.

         W 1885 r. Górę połączono linią kolejową z Bojanowem (w następnych latach z innymi miastami). W pobliżu stacji kolejowej wzniesiono największy zakład przemysłowy Góry - cukrownię (1889 r.). W tym czasie powstały także inne korzystające z rolniczego zaplecza - mleczarnia (1882 r.), młyn parowy z piekarnią (1892 r.), rzeźnia (1892 r.).

         Po I wojnie światowej powstanie granicy niemiecko-polskiej podkopało egzystencję ekonomiczną Góry. Spadła ona w okresie międzywojennym do rzędu miast prowincjonalnych.

W 1919 r. północno-wschodnia część ówczesnego powiatu górowskiego  (Jabłonna, Kaczkowo, Rojęczyn, Trzebosz)   zostały przyznane Polsce,  gdyż tam  najliczniej występowała ludność polska.

W wyniku przegranej przez Niemcy II wojny światowej Góra i powiat górowski wraz z całym Dolnym Śląskiem weszły w skład państwa polskiego.

5 maja 1945 r. August Herbst wraz z ok. 20 osobami udał się z Trzebnicy, gdzie się formowała administracja polska dla woj. wrocławskiego, do Góry Śląskiej  w celu utworzenia administracji  lokalnej i przejęciu miasta i powiatu dla Polski.

         4 maja 1945 r. przybyła do Góry Śląskiej trzyosobowa grupka celem zorganizowania placówki PUR’u. 6 maja 1945 r. utworzono Inspektorat Osadnictwa PUR’u, a na jego czele stanął jako inspektor osadnictwa L. Lutostański, oraz Punkt Etapowy PUR’u, jego kierownikiem został  W. Dowgajło. 20 maja punkt etapowy uruchomił kuchnię dla osiedleńców. Już 5 maja nadszedł pierwszy transport przesiedleńców z Prużany, a potem w odstępach kilkudniowych nadchodziły transporty ze Stołpc, Złoczowa i Nowej Wilejki. Terytorium powiatu górowskiego (wówczas obwodu nr 4) zostało zasiedlone przede wszystkim przez Polaków z ziem zagrabionych przez Związek Sowiecki.

26 maja 1945 r. przybył transport przesiedleńców ze wschodu, wśród nich Janina Horbowska-Zaranek z Wileńszczyzny. Widząc, że w ówczesnych warunkach dzieci często pozostawały bez opieki, postanowiła się nimi zająć. Zwróciła się w tej sprawie do starostwa i od A. Herbsta otrzymała zaświadczenie datowane 15 czerwca 1945 r., upoważniające ją do zorganizowania i uruchomienia przedszkola. W ten sposób powstało pierwsze przedszkole na Dolnym Śląsku, które funkcjonuje do dziś.

Obecnie (2014 r.) na terenie Góry sieć przedszkolna składa się z dwu przedszkoli prowadzonych przez gminę Góra i dwu przedszkoli niepublicznych.

W roku szkolnym 1945/46 w Górze Śląskiej istniała jedna szkoła podstawowa - Publiczna Szkoła Powszechna III stopnia. Mieściła się ona w dwu nieszkolnych budynkach - w byłym banku rolnym przy ul. Bojowników o Wolność i Demokrację 5 i byłym sierocińcu niemieckim  przy obecnej ul. Podwale.

         Rok szkolny 1946/47 poprzedziły zmiany organizacyjne - z jedynej szkoły podstawowej w Górze utworzono dwie - nr 1 i nr 2. „Jedynka” zajmowała budynek przy ul. Spółdzielczej; chodzi tu o obiekt obecnej SP nr 3 przy ul. Poznańskiej. „Dwójka” mieściła się w budynku przy ul. Szkolnej. Dwie szkoły podstawowe funkcjonowały w Górze do początku roku szkolnego 1949/50, wtedy je połączono.

Nowy rok szkolny 1954/55 przyniósł kolejne zmiany. Budynek przy ul. Dzierżyńskiego 2 (obecnie ul. Poznańska) wrócił we władanie szkolnictwa podstawowego. Utworzono tam szkołę podstawową nr 3 w wyniku podziału szkoły podstawowej nr 2. 6 stycznia 1966 r. otwarto szkołę podstawową nr 1 przy ul. Konopnickiej.

Od roku szkolnego 1999/2000 zaczęły powstawać gimnazja - w gmina Góra dwa, w związku z tym uległa likwidacji SP nr 2. Gimnazjum nr 1 mieści się w budynku dotychczasowej szkoły podstawowej nr 2; gimnazjum nr 2 usytuowano w nowo wybudowanym budynku obok szkoły podstawowej nr 3. Obecnie na terenie Góry funkcjonują dwie szkoły podstawowe i dwa gimnazja.

17 września 1945 r. nastąpiła inauguracja roku szkolnego Państwowego Gimnazjum i Liceum  w Górze; funkcje dyrektora sprawował Edward Machniewicz. Pierwsza matura odbyła się w 1948 r. 1 września 1948 r. przekształcono ją w jedenastoletnią szkołą (szkoła podstawowa i liceum). Po przeszło 11 latach rozpoczęto likwidację klas szkoły podstawowej. W efekcie tych przekształceń w 1965 r. ta placówka oświatowa przyjęła nazwę Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza. W latach 1979-1993 współtworzyła wraz SP nr 2 Zespół Szkół Ogólnokształcących. Ten mariaż trwa do czasu przejęcia szkolnictwa podstawowego przez gminę .

Przez krótko funkcjonowała tez szkoła zawodowa - od 1949 do 1953 r. Dopiero z dniem 1 września 1961 r. Kuratorium Okręgu Szkolnego we Wrocławiu powołało Technikum Ekonomiczne o specjalności ogólnoekonomicznej i Zasadniczą Szkołę Handlową o specjalności sprzedawca. Szkoła ta nie posiadał własnego budynku, zajęcia odbywały się więc po południu w pomieszczeniach LO. Wiosną 1965 r. doszło do pierwszej matury w dziejach szkoły.

         Od 1 września 1975 r. powstał się Zespół Szkół Zawodowych. W 1979 r. uzyskał własny budynek z 16 pracowniami, pełnowymiarowa salę gimnastyczną, bibliotekę z czytelnią, gabinet lekarski i stomatologiczny wraz z innymi pomieszczeniami. Wówczas też gen. Sylwester Kaliski stał się jego patronem. Od roku szkolnego 2002/2003 Zespół Szkół Zawodowych przekształcono w Zespół Szkół.

31 grudnia 1946 r. na terenie powiatu górowskiego funkcjonowało 14 zakładów przemysłowych i zatrudniały 611 pracowników, a 31 grudnia 1949 - 40 (z 913); liczby te nie dotyczą rzemiosła. Wśród tych liczb kryły się zakłady ważne dla mieszkańców Góry, z których niektóre są czynne do dziś.

Cukrownia wielokrotnie zajmowała pierwsze miejsce we współzawodnictwie międzyzakładowym (1960, 1963, 1971, 1979). W latach 1988-1990  wybudowano silos do przechowywania 15 tys. ton cukru. Każdy wjeżdżający do Góry od strony Leszna widzi tę budowlę sięgającą 48 metrów. Cukrownia funkcjonowała do 2006 r. Wówczas niemiecki właściciel zaprzestał wytwarzania cukru i ograniczył jej działalność do magazynowania cukru w silosie.

Na przełomie lat 60. i 70. powstał zakład „Mera-Elmot” (później jako „Mera-Elwro”). Wytwarzał on szafy sterownicze dla przemysłu cukrowniczego, drukarki, przekształtniki i oprawy kolejowe. W 1991 r. zaczął funkcjonować jako samodzielny Zakład Elektro-Automatyki „Elmech”. Produkował metalowe szafy ubraniowe i warsztatowe, stoły warsztatowe, wózki warsztatowe, regały metalowe, metalowe kasety narzędziowe, oświetleniowe stateczniki elektroniczne, przetworniki pomiarowe automatyki przemysłowej. Znajdował się w złej kondycji, nawet prywatyzacja mu nie pomogła. Obecnie nie istnieje.

         Do większych zakładów na terenie Góry należą: młyn, tartak i mleczarnia.

Transformacja systemu gospodarczego w Polsce w kierunku gospodarki rynkowej zapoczątkowana w końcu 1989 r. przyniosła zasadnicze zmiany sytuacji na rynku pracy. Zniknęły niedobory siły roboczej i nadwyżki popytu na siłę roboczą, które występowały w okresie gospodarki centralnie planowanej, pojawiły się natomiast zjawiska jawnego bezrobocia i nadwyżki podaży siły roboczej. Zmiany te nastąpiły w całym kraju, ale z niejednakowym nasileniem. Bezrobocie szczególnie dotknęło nasz rejon górowski.

9 czerwca 1945 r. przystąpiono do oczyszczania budynku poniemieckiego szpitala przy ówczesnej ul. Szpitalnej 8 (obecnie Hirszfelda). 20 czerwca prace porządkowe zakończone i przyjęto pierwszego pacjenta. Od 7 października 1945 r. rozpoczął funkcjonowanie ośrodek zdrowia. 17 grudnia 2013 r. powiat sprzedał szpital górowski Polskiemu Centrum Zdrowia ww Wrocławiu. Zgodnie z decyzją nowego właściciela placówka ta funkcjonuje jako Polskie Centrum Zdrowia Góra Śląska sp. z o.o.

Najpierw powstała prywatna biblioteka przy księgarni „Kultura”. Rozpoczęła ona swą działalność już 15 września 1945 r. z 140 książkami. W dniach od 1 do 3 maja 1946 r. obchodzono „Święto Oświaty”, które przyniosło dzięki ofiarności społeczeństwa dochód w wysokości 51.613 zł. Postanowiono przeznaczyć go częściowo na biblioteki szkolne, częściowo na założenie Powiatowej Biblioteki Powszechnej, która została otwarta 24 listopada 1946 r.  W swoich dziejach biblioteka publiczna w Górze przenosiła się kilkakrotnie, by 29 września 1973 r. osiąść na stałe w specjalnie dla niej wybudowanym budynku przy ul. Mickiewicza 1A. Obecnie funkcjonuje jako Biblioteka Miejska z filiami w Chróścinie, Czerninie i Górze.

N początku lat 50. w budynku poniemieckiej hali sportowej powstał Powiatowy Dom Kultury (obecnie Dom Kultury). Już w 1955 r. zawiązał się zespół pieśni i tańca, który w 1958 r. zajął 3. miejsce w Ogólnopolskim Przeglądzie Zespołów Tanecznych w Warszawie. Przez ok.20 lat działała kapela ludowa. Opracowała ona ok. 800 pieśni i przyśpiewek z pogranicza Dolnego Śląska i Wielkopolski. Wysoki poziom kapeli znalazł swe potwierdzenie w nagraniach dla rozgłośni wrocławskiej Polskiego Radia i występach telewizyjnych. W latach 1970-1980 koncertowała kapela podwórkowa „Walcmany”. Wielokrotnie występowała w kraju i za granicą, zdobywając liczne nagrody. W 1961 r. Józef Lesiak założył koło fotoamatorów. W połowie lat 60. z tego koła powstaje Amatorski Klub Filmowy „Profil”. Jego członkowie zdobywali liczne nagrody za swe filmy. Od 1970 r. klub zaczął organizować w Górze przeglądy filmów amatorskich na taśmie 8 mm. Ostatni międzywojewódzki, przegląd odbył się w 1976 r. Przez wiele lat funkcjonowała przy Domu Kultury orkiestra dęta. Sztandarową imprezą Domu Kultury stał się konkurs piosenki lwowskiej i wileńskiej – w 2014 r. odbył się po raz 22.

Po II wojnie światowej w Górze pierwszą mszę św. w języku polskim odprawił 31 maja 1945 r. ks. Zygmunt Pilawski z Bojanowa w Wielkopolsce. Pierwszym górowskim proboszczem został ks. Kazimierz Białowąs. Po nim tę funkcję objął ks. Antoni Chmielewski. Prawdopodobnie to on poświęcił jeden z bocznych ołtarzy Matce Boskiej Ostrobramskiej.

Wówczas na terenie powiatu górowskiego funkcjonowały parafie: Chróścina, Czernina, Góra Śląska, Osetno, Siciny, Wąsosz i Żabin. W 1972 r. powstały dwie nowe parafie: Luboszyce (z podziału parafii Góra Śląska i Żabin) i Sułów Wielki (z podziału parafii Czernina, Góra Śląska i Wąsosz). W 1991 r. utworzono parafię w Żuchlowie, a w 1992 r. – w Kłodzie Wielkiej (obecnie Kłoda Górowska); w tymże 1992 r. parafię w Jemielnie (funkcjonowała od 1957 r.) włączono do dekanatu górowskiego. W 2001 r. powstała parafia w Pobielu.

Najpierw powstała kaplica na os. Kazimierza Wielkiego (ukończona w 1999 r.). Początkowo miała być pod wezwaniem Rozmnożenia Chleba, ale w związku z rozszerzającym się kultem Miłosierdzia Bożego na życzenie ks. kardynała Henryka Gulbinowcza otrzymała za patronkę św. Faustynę. W 2000 r. erygowano parafię św. Faustyny i teren Góry podzielono na dwie parafie – św. Katarzyny i św. Faustyny.

Po II wojnie światowej Góra była siedzibą dekanatu od 1949 do 1962 i od 1972 r.,  w latach 1962-1972 siedzibą był Wąsosz. W 2002 r. podzielono dekanat górowski na dwa dekanaty: Góra Śląska wschód (z siedzibą w parafii św. Katarzyny; dziekan ks. Henryk Wachowiak) i Góra Śląska zachód (z siedzibą w parafii św. Faustyny; dziekan ks. Arkadiusz Wysokiński).

 

Mirosław Żłobiński


Previous page: Skąd idziemy
Następna strona: Kościół p/w świętej Katarzyny